تحلیل سرویکال (External Cervical Resorption)؛ تشخیص، طبقهبندی و درمان از دیدگاه اندودانتیکس
تحلیل سرویکال (External Cervical Resorption)؛ تشخیص، طبقهبندی و درمان از دیدگاه اندودانتیکس
مقدمه
تحلیل سرویکال یا External Cervical Resorption (ECR) یکی از پیچیدهترین و چالشبرانگیزترین ضایعات تحلیلی دندان است که در ناحیه سرویکال ریشه و درست در زیر اتصال سمان-مینا (CEJ) آغاز میشود. این ضایعه اغلب بدون علامت بوده و در بسیاری از موارد بهطور اتفاقی در رادیوگرافیهای روتین تشخیص داده میشود. در صورت عدم تشخیص بهموقع، تحلیل سرویکال میتواند منجر به تخریب گسترده ساختار دندان، درگیری پالپ و در نهایت از دست رفتن دندان شود.
تحلیل سرویکال چیست؟
تحلیل سرویکال نوعی تحلیل خارجی ریشه است که توسط سلولهای ادونتوکلاست و استئوکلاست ایجاد میشود. این فرآیند از سطح خارجی ریشه شروع شده و بهتدریج به سمت عاج پیشروی میکند. برخلاف پوسیدگی دندان، عامل اصلی این ضایعه فعالیت سلولهای تحلیلی است و نه باکتریها.
در مراحل اولیه معمولاً پالپ توسط یک لایه محافظ از عاج پریدنتین حفظ میشود و به همین دلیل تستهای حیاتی پالپ اغلب مثبت باقی میمانند.
عوامل مستعدکننده تحلیل سرویکال
علت دقیق ایجاد ECR هنوز بهطور کامل مشخص نشده است، اما عوامل متعددی با آن ارتباط دارند:
درمان ارتودنسی
تروماهای دندانی
بلیچینگ داخلی
جراحیهای پریودنتال
ضربات اکلوزالی
جراحیهای دندان نهفته
درمانهای ترمیمی وسیع در ناحیه CEJ
برخی عوامل سیستمیک نادر
آسیب به لایه محافظ سمان ریشه مهمترین عامل آغاز فرآیند تحلیل محسوب میشود.
علائم بالینی
بسیاری از بیماران هیچ علامتی ندارند. با این حال ممکن است موارد زیر مشاهده شود:
تغییر رنگ صورتی در ناحیه سرویکال (Pink Spot)
خونریزی موضعی هنگام پروبینگ
حساسیت خفیف
ایجاد حفره در ناحیه طوق دندان
التهاب موضعی لثه
در مراحل پیشرفته ممکن است پالپ درگیر شده و علائم اندودنتیک ظاهر شوند.
نقش CBCT در تشخیص
امروزه Cone Beam CT استاندارد طلایی ارزیابی تحلیل سرویکال محسوب میشود. رادیوگرافی پریاپیکال دو بعدی اغلب وسعت واقعی ضایعه را نشان نمیدهد.
CBCT اطلاعات زیر را در اختیار متخصص درمان ریشه قرار میدهد:
موقعیت دقیق ضایعه
عمق نفوذ تحلیل
میزان درگیری محیطی ریشه
ارتباط با فضای پالپ
امکان حفظ یا عدم حفظ دندان
به همین دلیل انجمن اروپایی اندودانتیکس استفاده از CBCT را در ارزیابی ECR توصیه میکند.
طبقهبندی Patel
در سالهای اخیر طبقهبندی سهبعدی Patel بر اساس تصاویر CBCT به عنوان دقیقترین سیستم ارزیابی ECR معرفی شده است. این طبقهبندی شدت ضایعه را بر اساس:
ارتفاع ضایعه
میزان نفوذ به عاج
وسعت محیطی
مشخص میکند و به انتخاب طرح درمان مناسب کمک مینماید.
درمان تحلیل سرویکال
هدف اصلی درمان عبارت است از:
حذف کامل بافت تحلیلی
توقف فعالیت سلولهای کلستیک
حفظ حداکثری ساختار دندان
بازسازی نقص ایجادشده
روش درمان بسته به مرحله ضایعه متفاوت است.
1. درمان محافظهکارانه
در ضایعات کوچک و متوسط:
دسترسی جراحی یا ترمیمی
برداشت کامل بافت تحلیلی
استفاده از اولتراسونیک یا ابزارهای دستی
ترمیم نقص با مواد زیستسازگار
امروزه مواد بیوسرامیک و MTA نتایج بسیار مطلوبی در بازسازی این ضایعات نشان دادهاند.
2. درمان اندودنتیک
در صورت درگیری پالپ یا ایجاد ارتباط ضایعه با کانال ریشه، درمان ریشه ضروری خواهد بود.
در این شرایط معمولاً مراحل زیر انجام میشود:
درمان ریشه تحت بزرگنمایی
حذف بافت تحلیلی
ترمیم نقص با مواد بیوسرامیک
پیگیری رادیوگرافیک دورهای
3. کشیدن دندان
در ضایعات بسیار وسیع که بخش عمده ساختار ریشه از بین رفته باشد، پیشآگهی ضعیف بوده و کشیدن دندان ممکن است تنها گزینه درمانی باشد.
پیشآگهی
مهمترین عامل موفقیت درمان، تشخیص زودهنگام است. هرچه ضایعه در مراحل اولیه شناسایی شود، احتمال حفظ دندان بیشتر خواهد بود. ضایعات کوچک که بهموقع درمان میشوند معمولاً پیشآگهی بسیار خوبی دارند، در حالی که ضایعات گسترده با درگیری پالپ یا نفوذ عمیق به ریشه پیشآگهی ضعیفتری خواهند داشت.
جمعبندی
تحلیل سرویکال یکی از مهمترین ضایعات تحلیلی دندان است که تشخیص بهموقع آن نقش تعیینکنندهای در حفظ دندان دارد. استفاده از CBCT، ارزیابی دقیق وسعت ضایعه و درمان توسط متخصص درمان ریشه میتواند در بسیاری از موارد از کشیدن دندان جلوگیری کند. امروزه با بهرهگیری از میکروسکوپ دندانپزشکی و مواد بیوسرامیک، امکان درمان موفق بسیاری از موارد تحلیل سرویکال فراهم شده است.
