اسید سیتریک در درمان ریشه دندان: کاربردها، مزایا و شواهد علمی جدید
اسید سیتریک در درمان ریشه دندان: کاربردها، مزایا و شواهد علمی جدید
مقدمه
موفقیت درمان ریشه وابستگی مستقیمی به پاکسازی مؤثر سیستم کانال ریشه دارد. اگرچه ابزارهای مکانیکی نقش مهمی در شکلدهی کانالها ایفا میکنند، اما بهتنهایی قادر به حذف کامل آلودگیها، دبریها و لایه اسمیر (Smear Layer) نیستند. به همین دلیل استفاده از محلولهای شستوشودهنده و عوامل شلاتهکننده (Chelating Agents) بخش جداییناپذیر درمانهای اندودنتیک مدرن محسوب میشود.
اسید سیتریک (Citric Acid) یکی از قدیمیترین و در عین حال مؤثرترین عوامل شلاتهکننده مورد استفاده در اندودانتیکس است که طی سالهای اخیر مجدداً مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. مطالعات جدید نشان میدهند که این ماده میتواند در حذف لایه اسمیر، آزادسازی فاکتورهای رشد از عاج و بهبود شرایط بازسازی بافتی نقش مهمی ایفا کند.
اسید سیتریک چیست؟
اسید سیتریک یک اسید آلی ضعیف با خاصیت شلاتهکنندگی قوی است که توانایی اتصال به یونهای کلسیم موجود در عاج دندان را دارد. این ویژگی باعث دِمینرالیزاسیون سطحی عاج و حذف مؤثر بخش غیرآلی لایه اسمیر میشود.
در اندودانتیکس غلظتهای مختلفی از اسید سیتریک مورد استفاده قرار گرفته است که رایجترین آنها عبارتاند از:
6٪ اسید سیتریک
10٪ اسید سیتریک
20٪ اسید سیتریک
40٪ اسید سیتریک (در برخی مطالعات آزمایشگاهی)
نقش اسید سیتریک در حذف لایه اسمیر
لایه اسمیر در حین آمادهسازی مکانیکی کانال ایجاد میشود و از بقایای عاج، بافت پالپی، میکروارگانیسمها و فرآوردههای آنها تشکیل شده است.
حذف این لایه مزایای متعددی دارد:
افزایش نفوذ محلولهای ضدعفونیکننده
بهبود نفوذ سیلرها به توبولهای عاجی
کاهش بار میکروبی کانال
افزایش کیفیت سیل اپیکالی
مطالعات مقایسهای نشان دادهاند که اسید سیتریک عملکردی مشابه یا در برخی شرایط حتی بهتر از EDTA در حذف لایه اسمیر، بهویژه در ناحیه اپیکالی، دارد.
اسید سیتریک و دِمینرالیزاسیون عاج
مکانیسم اصلی عملکرد اسید سیتریک بر پایه حذف یونهای کلسیم از سطح عاج است.
این فرآیند باعث:
باز شدن دهانه توبولهای عاجی
افزایش نفوذ داروهای داخل کانال
افزایش تماس سیلر با دیواره کانال
میشود.
البته شدت دِمینرالیزاسیون به غلظت محلول و مدت تماس بستگی دارد و استفاده بیش از حد ممکن است موجب فرسایش عاج شود.
اثر ضدمیکروبی اسید سیتریک
اگرچه اسید سیتریک به اندازه هیپوکلریت سدیم (NaOCl) خاصیت ضدباکتریایی ندارد، اما کاهش pH محیط میتواند رشد بسیاری از میکروارگانیسمهای اندودنتیک را محدود کند.
علاوه بر این، حذف مؤثر لایه اسمیر توسط اسید سیتریک باعث میشود مواد ضدعفونیکننده اصلی مانند هیپوکلریت سدیم بتوانند به عمق بیشتری از توبولهای عاجی نفوذ کنند.
نقش اسید سیتریک در Regenerative Endodontics
یکی از جذابترین کاربردهای جدید اسید سیتریک در حوزه اندودانتیکس بازساختی (Regenerative Endodontics) است.
مطالعات سیستماتیک نشان دادهاند که اسید سیتریک میتواند:
فاکتورهای رشد ذخیرهشده در ماتریکس عاج را آزاد کند
مهاجرت سلولهای بنیادی را تسهیل نماید
شرایط مناسبتری برای بازسازی بافت پالپی فراهم کند
برخی مطالعات حتی پیشنهاد کردهاند که اسید سیتریک میتواند در برخی شرایط جایگزینی برای EDTA در پروتکلهای بازساختی باشد.
مقایسه اسید سیتریک و EDTA
| ویژگی | اسید سیتریک | EDTA |
|---|---|---|
| حذف لایه اسمیر | بسیار مؤثر | بسیار مؤثر |
| آزادسازی فاکتورهای رشد | بالا | بالا |
| زیستسازگاری | مطلوب | مطلوب |
| فرسایش عاج در تماس طولانی | بیشتر | متوسط |
| هزینه | پایینتر | بالاتر |
امروزه EDTA همچنان رایجترین چلاتهکننده اندودنتیک است، اما شواهد جدید نشان میدهند که اسید سیتریک میتواند در بسیاری از کاربردها جایگزین مناسبی باشد.
محدودیتها و ملاحظات بالینی
با وجود مزایای متعدد، استفاده از اسید سیتریک باید با رعایت اصول علمی انجام شود:
استفاده طولانیمدت میتواند موجب فرسایش بیش از حد عاج شود.
غلظتهای بالا ممکن است استحکام مکانیکی عاج را کاهش دهند.
پروتکل استاندارد و مورد توافق جهانی هنوز وجود ندارد.
معمولاً به عنوان شستوشوی نهایی (Final Rinse) استفاده میشود.
روندهای آینده تحقیقات
مطالعات منتشرشده در سالهای اخیر نشان میدهند که تحقیقات آینده بیشتر بر محورهای زیر متمرکز خواهد بود:
استفاده از اسید سیتریک در پروتکلهای بازساختی
ترکیب اسید سیتریک با فعالسازی اولتراسونیک
بررسی تأثیر آن بر چسبندگی سیلرهای بیوسرامیک
نقش آن در آزادسازی فاکتورهای رشد عاجی
مقایسه با چلاتهکنندههای جدید مانند HEDP، گلیکولیک اسید و کیتوزان
جمعبندی
اسید سیتریک یکی از مؤثرترین عوامل چلاتهکننده در درمان ریشه است که توانایی بالایی در حذف لایه اسمیر و آمادهسازی سطح عاج دارد. شواهد جدید نشان میدهند که این ماده علاوه بر نقش سنتی خود در پاکسازی کانال، میتواند در آزادسازی فاکتورهای رشد و توسعه درمانهای بازساختی نیز نقش مهمی ایفا کند.
با وجود اینکه EDTA همچنان استاندارد طلایی بسیاری از پروتکلهای اندودنتیک محسوب میشود، اسید سیتریک به عنوان یک جایگزین امیدوارکننده در حال جلب توجه روزافزون پژوهشگران و متخصصان درمان ریشه است.
منابع (References)
Dos Reis-Prado AH, et al. Citric Acid Conditioning as an Alternative to EDTA for Growth Factors Release and Stem Cell Response in Regenerative Endodontics. J Endod. 2024;50(2):129-143.
Vidal-Montolío MI, et al. Efficacy of Etidronic Acid for Smear Layer Removal: A Systematic Review of In Vitro Studies. J Funct Biomater. 2026.
Kapur T, et al. Maleic Acid as a Root Canal Irrigant: A Scoping Review. BMC Oral Health. 2025.
Ferreira-Reguera A, et al. Chitosan’s Ability to Remove the Smear Layer: A Systematic Review. Medicina. 2025.
Kalaiselvam R, et al. Glycolic Acid as a Chelating Agent for Smear Layer Removal: A Systematic Review. J Conserv Dent Endod. 2025.
